De informatie in dit document is gebaseerd op de FMS richtlijn Bipolaire Stoornis -> Kinderwens en zwangerschap met hulp van dr Noralie Schonewille samengesteld. Luister ook naar de podcast waarin we in gesprek gaan met de zwangere Nadya van der Sluis en dr Noralie Schonewille.
Hoe kan ik mij goed voorbereiden op de periode rondom een zwangerschap?
Als je graag zwanger wil worden, maar je hebt ook stemmingsklachten in het kader van een bipolaire stoornis (gehad), kun je voorafgaand aan een eventuele zwangerschap advies inwinnen bij een POP-poli. POP staat voor psychiatrie, obstetrie (verloskunde) en pediatrie (kindergeneeskunde). Er zijn in Nederland vele POP-poli’s, vaak verbonden aan ziekenhuizen, waar gynaecologen, kinderartsen en psychiaters samen werken om jou en/of jouw partner van een goed advies te voorzien. Dat kan gaan over overerving, jouw mentale conditie voorafgaand aan en tijdens en na de zwangerschap, medicatiegebruik, de gezondheid van jouw baby, risico op complicaties tijdens de zwangerschap etc.
Op de website van het Kenniscentrum Bipolaire Stoornissen: www.kenbis.nl vind je hierover ook meer informatie.
Beschermt de zwangerschap tegen een terugval van mijn bipolaire stoornis?
De zwangerschap en de postpartumperiode zijn voor vrouwen met een bipolaire stoornis een risicovolle periode ten aanzien van de psychische gezondheid. In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, beschermt een zwangerschap over het algemeen niet tegen een manische of depressieve episode. Vrouwen met een bipolaire stoornis die vanwege zwangerschap, al dan niet voorafgaand aan de bevruchting, met de medicatie stoppen, hebben ongeveer 50% kans om een terugval te krijgen, zowel in de periode voorafgaand aan de zwangerschap als tijdens de zwangerschap. Bij veel vrouwen blijkt een postpartumpsychose (of een postpartumdepressie) achteraf de eerste episode van een bipolaire stoornis te zijn.
Welke medicatie kan ik gebruiken tijdens een zwangerschap?
De uitgangspositie is dat je medicatie gebruikt die voor jou in het verleden ook werkte. Van deze medicatie wordt vervolgens met jou besproken of deze 1) veilig en werkzaam is tijdens de zwangerschap voor jou, en 2) of er risico’s voor de baby zijn als jij deze medicatie gebruikt. Tijdens de zwangerschap is jouw bloedvoorziening met die van de baby verbonden. Er komt via de placenta (moederkoek) daarom altijd een kleine hoeveelheid medicijn bij de baby. Dit hoeft geen probleem te zijn en de risico’s voor je baby kunnen sterk verschillen per middel. Veel mensen met een bipolaire stoornis gebruiken een stemmingsstabilisator. Lithium is tijdens de zwangerschap het middel van voorkeur, omdat het effectief is in het voorkomen van een stemmingsepisode tijdens de zwangerschap en in het kraambed. Het is van belang lithium dan meerdere keren per dag te nemen, zodat de dosis verdeeld wordt en niet te zeer piekt over de dag. Daarnaast zul je in de zwangerschap regelmatig bloed laten prikken, zodat jouw spiegels goed worden gemonitord. Het is voor de baby van belang dat de bloedspiegel niet te hoog wordt, dat kan nadelige effecten hebben op de gezondheid van de baby. Daarentegen heeft lithium in niet hoge dosering geen nadelig effect op jouw kindje, zo blijkt uit grote onderzoeken.
Soms wordt geadviseerd om een extra uitgebreide echo te maken bij 20 weken, om de conditie van de organen van jouw kindje extra goed te bekijken. Ebsteinanomalie (een hartaandoening) is eerder in verband gebracht met lithiumgebruik in het eerste trimester van de zwangerschap. Hoe groot het risico hierop is, verschilt per studie, dat is dus niet met zekerheid te zeggen. Spina bifida (‘open ruggetje’) is het belangrijkste gevolg van het gebruik van anticonvulsiva in de zwangerschap. Valproïnezuur (een anticonvulsivum) wordt dan ook afgeraden als je zwanger wil worden, dat geldt zowel voor vrouwen als voor mannen.
Waar kan ik betrouwbare informatie vinden over medicatie voor-, tijdens- en na de zwangerschap?
Als je op zoek bent naar meer informatie rondom zwanger worden en bipolaire stoornis, zijn de volgende websites mogelijk behulpzaam: www.lareb.nl/teratologie; www.poppoli.nl; www.lkpz.nl (Landelijk Kenniscentrum Psychiatrie en Zwangerschap). De adviezen verschillen overigens wel op enkele punten, dat komt omdat elke organisatie de beschikbare gegevens uit onderzoeken net weer anders kan beoordelen.
Zijn er, naast medicatie, nog andere zaken belangrijk tijdens mijn zwangerschap?
Het is van belang dat er al vroeg in jouw zwangerschap overleg is tussen jouw verloskundige/gynaecoloog en de psychiater en/of kinderarts, zodat zij met jou een plan kunnen maken rondom eventueel extra echo’s, begeleiding tijdens jouw zwangerschap (kan dat bij de verloskundige of wordt jou aangeraden bij een gynaecoloog in het ziekenhuis onder controle te gaan?), eventueel bevallen in het ziekenhuis en ook na de bevalling in het ziekenhuis verblijven (klinisch kraambed).
Er zijn ook family baby units waarbij je na de bevalling in het ziekenhuis verblijft met jouw gezin. Tijdens zo’n verblijf (de duurt verschilt per persoon, op basis van wat jullie als gezin nodig hebben), is er aandacht voor jouw mentale gezondheid, het herstel na de bevalling, de lichamelijk gezondheid van je baby en de hechting tussen jullie als gezinsleden.
Een infant mental health specialist kan daarnaast worden gevraagd om adviezen te geven over hechting en het leren kennen van de behoeften van jouw baby, binnen of buiten de setting van een klinisch kraambed.
Hoe beïnvloedt een zwangerschap de stemming bij vrouwen met een bipolaire stoornis?
Omdat het risico op stemmingsklachten na de bevalling heel groot is (50-60%) wordt meestal geadviseerd om na de zwangerschap te beschermen met medicatie. Uit onderzoek is gebleken dat dit het risico op een postpartumpsychose sterk kan doen verminderen. Op een POP-poli kun je daarnaast bespreken of je met de medicatie die jij kiest ook borstvoeding kan en wil geven, of dat kunstvoeding de voorkeur heeft.
Zijn er bijzonderheden voor mijn baby na de bevalling?
Bij het gebruik van stemmingsstabilisatoren en ook antidepressiva tijdens de zwangerschap dient de bevalling klinisch of met plaats indicatie (in of bij het ziekenhuis) plaats te vinden. Dit met het oog op de complicaties die kunnen optreden bij moeder en kind. Bij het gebruik van SSRI’s (antidepressiva) dient de pasgeborene minimaal 12 uur geobserveerd te worden vanwege een zeer klein risico op persisterende pulmonale hypertensie (PPHN). Kinderen met PPHN hebben een hoge weerstand in de bloedvaten in de longen. Hierdoor stroomt het bloed moeizaam door de longen. Door de verhoogde weerstand wordt minder zuurstof opgenomen in het bloed en te weinig koolstofdioxide uitgescheiden (zie ook de uitleg op de website van UMCU (https://www.hetwkz.nl/nl/ziekte/persisterende-pulmonale-hypertensie-pphn).
Ontwenningsverschijnselen ontstaan bij ongeveer 30% van de baby’s, omdat na de bevalling de toevoer van de medicatie via de moederkoek opeens wordt gestopt. Deze ontwenningsverschijnselen zijn vaak goed te behandelen met inbakeren, huid op huid contact met de ouders of het geven van borstvoeding. Soms is het lastig een onderscheid te maken tussen een infectie bij de baby, of ontwenningsverschijnselen. Het klinisch kraambed heeft dan als extra voordeel dat de kinderarts kan meekijken of er sprake kan zijn van een infectie.
Wat is het belang van slaap voor de kraamperiode?
Slaaptekort kan een manische of depressieve episode uitlokken. Natuurlijk is het lastig om jouw slaap te behouden als je net ouder bent geworden. Toch zijn er manieren om zoveel mogelijk rust te pakken; je zou ervoor kunnen kiezen de voedingen niet in je eentje te geven. Jouw partner of andere naaste zou ook flesvoedingen kunnen geven, in aanvulling op jouw borst- of flesvoeding. Het is voor de ouders ook rustiger om niet met de baby op de kamer te slapen. In een noodgeval, waarbij je onverhoopt niet in slaap kunt komen, kan incidenteel medicatie worden voorgeschreven om te zorgen dat je tot rust kunt komen. Uiteraard wordt dan rekening gehouden met jouw wens om wel of geen borstvoeding te geven, en de conditie van jouw baby.
Hoe zit het met borstvoeding en bipolaire stoornis?
Het geven van borstvoeding is een punt van discussie in de huidige wetenschap. Via de borstvoeding kan medicatie aan de baby worden doorgegeven, in hoeverre dit gebeurt hangt af van het middel. Daar moet rekening mee worden gehouden in de keuze of er borst- of kunstvoeding gegeven wordt. Daarnaast kan het geven van borstvoeding de slaap van jou als moeder verstoren. Tegelijk kan het ook heel fijn zijn om borstvoeding te geven, en kan het de binding tussen jou en je baby bevorderen.
Medicatie die melkproductie remt (Dostinex bijvoorbeeld), wordt ontraden omdat dit een stemmingsepisode kan uitlokken.
Bij gebruik van lithium wordt borstvoeding vooralsnog afgeraden al kan dit advies wisselen per POP-poli omdat studies naar dit onderzoek elkaar snel opvolgen en de adviezen naar artsen ook regelmatig worden bijgesteld. Het geven van borstvoeding kan tijdens gebruik van valproïnezuur en carbamazepine wel plaatsvinden, deze middelen worden dus pas geadviseerd na de bevalling, niet tijdens het zwanger worden of tijdens de zwangerschap.
Er lijkt in Nederland soms wel een soort borstvoedingspolitie actief maar vrees niet, zij kunnen geen boetes uitdelen. Jouw kind is gebaat bij een moeder die het ‘goed genoeg’ doet, niet een moeder die probeert de beste te zijn want dat is vaak heel stressvol voor de moeder zelf maar ook voor haar omgeving. Dus als je kiest voor flesvoeding kan dat een prima beslissing zijn, dit is niet het enige moment in het leven van je kind waarop je iets goed kan doen voor hem/haar.